Beroepsgeheim, Wwft en aansprakelijkheid bij AI

1. Mag klantdata in een AI-tool? De VGBA-route

Dit is de vraag die iedereen stelt, en er is een antwoord met een juridische route erachter. Die route loopt via de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants, de VGBA.

Artikel 2 VGBA noemt vijf fundamentele beginselen: professionaliteit, integriteit, objectiviteit, vakbekwaamheid en zorgvuldigheid, en vertrouwelijkheid. Bij AI-gebruik zijn er drie van de vijf direct in het spel: vertrouwelijkheid (waar gaat de data heen), vakbekwaamheid en zorgvuldigheid (kun je de output beoordelen) en objectiviteit (laat je je niet leiden door een systeem dat je niet doorgrondt).

Het sleutelartikel is artikel 19

Artikel 16 VGBA legt de geheimhoudingsplicht vast, met een beperkt aantal uitzonderingen: een wettelijke plicht of bevoegdheid tot bekendmaking, betrokkenheid in een gerechtelijke of klachtprocedure, schriftelijke toestemming van de cliënt voor een specifiek omschreven doel, en het in staat stellen van een opvolgend accountant.

Maar de bepaling die het AI-vraagstuk oplost is artikel 19: de accountant neemt redelijke maatregelen om te bewerkstelligen dat degenen die hem bij zijn werkzaamheden bijstaan zich houden aan een gelijkwaardige geheimhoudingsplicht als die voor hem geldt.

Wat die route dan van je vraagt

• Een contractuele geheimhoudingsplicht die vergelijkbaar is met de jouwe. Je zoekt naar voorwaarden waarin de leverancier klantinhoud expliciet aanmerkt als vertrouwelijke informatie van de klant en zich verbindt die te beschermen tegen ongeautoriseerd gebruik, toegang en openbaarmaking.
• Een trainingsverbod. Dit is niet contractuele luxe maar een randvoorwaarde. Modeltraining op jouw klantdata is per definitie geen "bijstand bij de uitvoering van jouw werkzaamheden" — het is gewin van een derde, en dat raakt aan artikel 18 VGBA, dat verbiedt vertrouwelijke gegevens te gebruiken voor het gewin van een derde.
• Aandacht voor menselijke inzage. Dit is het lastigste punt. Personeel bij de leverancier dat prompts kan lezen — meestal voor misbruikdetectie — is een doorbreking van de vertrouwelijkheid die niet onder de uitzonderingen van artikel 16 valt. Zero data retention is de schoonste oplossing. Kan dat niet, dan is dit een risico dat je expliciet moet afwegen en vastleggen: artikel 17 VGBA schrijft letterlijk voor dat de accountant zijn afweging vastlegt.
• Een gratis of persoonlijk AI-account voldoet nooit. Er is geen contract, geen geheimhoudingsplicht, en er is training op je invoer. Dit is geen grijs gebied.

2. Informeren, of toestemming vragen?

De VGBA geeft hier geen expliciet AI-antwoord. De praktische lijn, met de argumentatie erbij:

Informeren: altijd

Dit is de minimumnorm en er is weinig tegen in te brengen. Artikel 17 VGBA vraagt een weging van de wijze waarop en aan wie je informatie verstrekt. De AVG vraagt transparantie over ontvangers. En ben je verwerker voor je klant, dan heb je een informatieplicht bij nieuwe onderaannemers. Bovendien, praktisch: als de klant het niet weet en er komt een incident, dan is het verwijt niet het AI-gebruik maar het verzwijgen.

Uitdrukkelijke toestemming: waarschijnlijk niet standaard, wel in twee gevallen

Als de leverancier een echte hulppersoon is, ligt toestemming per geval niet voor de hand — je schakelt immers al jaren zonder toestemming een softwareleverancier of hostingpartij in. Maar wél toestemming vragen als:

1. je verwerker bent voor de klant en de bestaande verwerkersovereenkomst nieuwe onderaannemers niet toestaat, of
2. de AI-inzet materieel afwijkt van wat de klant redelijkerwijs mocht verwachten — bijvoorbeeld doorgifte buiten de EU, of gebruik van klantdata voor je eigen kennisontwikkeling.

3. Vakbekwaamheid: de tuchtzaak die je moet kennen

Artikel 12 VGBA vraagt dat je de vakbekwaamheid onderhoudt die nodig is om je diensten adequaat te leveren. Artikel 14 vraagt dat je zorgt dat mensen die onder je verantwoordelijkheid werken adequaat zijn geëquipeerd en voldoende begeleiding, supervisie en beoordeling krijgen. Bij AI betekent dat: je moet de tool begrijpen, je moet de output kunnen beoordelen, en je moet je mensen daarin begeleiden.

Er is nog geen tuchtrechtspraak over AI. Maar er is wel een uitspraak met precies de juiste risicostructuur.

Praktisch betekent dat drie dingen die je vastlegt:

• Wie heeft de output beoordeeld, met welke informatie, en met welke bevoegdheid om af te wijken.
• Welk model en welke versie de output heeft gemaakt, en welke instructie of prompt is gebruikt. Modelversies veranderen; een output is niet reproduceerbaar tenzij je de context vastlegt.
• Dat je mensen instructie hebben gehad, wat ze hebben geleerd, en wanneer het is opgefrist. Dat dient tegelijk je verplichting onder artikel 4 van de AI-verordening.

4. Wwft: mag AI bij cliëntenonderzoek en monitoring?

Ja, met belangrijke beperkingen. Vier stappen in de redenering.

De Wwft is risicogebaseerd en technologieneutraal

De wet verplicht tot een risicobeoordeling en tot beleid dat proportioneel is aan de aard en omvang van je instelling, maar schrijft geen methode voor. AI is als middel niet verboden — in de financiële sector gebeurt transactiemonitoring al jaren geautomatiseerd.

De verantwoordelijkheid blijft volledig bij jou

Een AI-systeem kan signaleren. De beoordeling of een transactie ongebruikelijk is in de zin van de wet, en of er moet worden gemeld, is een oordeel van de instelling. Je kunt je niet achter een model verschuilen, en je moet je beoordeling kunnen onderbouwen bij een onderzoek door het Bureau Financieel Toezicht. Een ondoorzichtige score zonder navolgbare onderbouwing is dan een zwakke positie.

Twee AI-risico's rond de meldplicht

Bijzondere en strafrechtelijke gegevens

Wwft-dossiers bevatten PEP-status, sanctielijstmatches en adverse media. Dat kan strafrechtelijke gegevens en politieke opvattingen bevatten, en daar is een gerechtvaardigd belang geen grondslag voor. Je leunt op de wettelijke verplichting plus een uitzondering. En dit valt onder twee categorieën van de verplichte DPIA-lijst — zwarte lijsten en fraudebestrijding — dus een DPIA is hier verplicht. Zie de DPIA.

5. Het tipping-off-verbod is het scherpste AI-risico

Dit is het minst begrepen en meest onderschatte punt van deze hele pagina. Het verbod houdt in dat je de cliënt of derden niet mag informeren over een gedane melding, of over het feit dat een melding wordt overwogen.

Denk nu aan een AI-assistent die klantcommunicatie opstelt en die "alles in de omgeving" kan doorzoeken. Vier scenario's:

• De assistent verwijst in een brief of e-mail aan de cliënt naar een risicoscore, een "verhoogd risicoprofiel" of een lopend onderzoek.
• Een chatbot of klantportaal vertelt de cliënt waarom zijn dossier vertraging heeft.
• Een AI-samenvatting van het dossier wordt per ongeluk met de cliënt gedeeld.
• De AI legt uit waarom een transactie is gemarkeerd, in een omgeving die de cliënt kan zien.

Er is nog een tweede laag die zelden wordt genoemd: het tipping-off-vraagstuk speelt ook richting de AI-leverancier. Bevat een prompt de tekst "wij overwegen een Wwft-melding over deze cliënt", en wordt die prompt dertig dagen bij een derde bewaard en mogelijk door een misbruikanalist gelezen — is dat dan een openbaarmaking aan een derde? Voor zover wij weten is dat niet uitgemaakt. Behandel het als een risico dat je niet wilt nemen.

6. Bewaarplicht: waar AI-output wel en niet thuishoort

De fiscale bewaarplicht is zeven jaar voor de administratie, en tien jaar voor gegevens over onroerende zaken. Basisgegevens — grootboek, debiteuren en crediteuren, in- en verkoopadministratie, voorraad, loon — moeten in de oorspronkelijke vorm bewaard blijven en gedurende de hele termijn beschikbaar en binnen redelijke tijd leesbaar en controleerbaar zijn. Voor Wwft-gegevens geldt een eigen termijn.

Maak drie categorieën, want anders bewaar je alles zeven jaar of niets:

Nog één spanning om te kennen: de fiscale bewaarplicht is een wettelijke verplichting en gaat dus voor op verwijderingsverzoeken van betrokkenen, voor zover de data onder die plicht valt. Dat rechtvaardigt níet dat je alles zeven jaar bewaart. Categoriseren is de oplossing.

7. Aansprakelijkheid en je verzekering

Wat vaststaat

• AI-gebruik verschuift de aansprakelijkheid niet. Jij levert de dienst, jij ondertekent, jij bent aansprakelijk. De leverancier van een AI-tool sluit in zijn voorwaarden vrijwel altijd aansprakelijkheid voor de juistheid van de output uit.
• De VGBA legt de zorgplicht bij jou. Een fout die door een AI is geïntroduceerd maar door jou niet is opgemerkt, is jouw fout.
• Het tuchtrecht toetst aan de VGBA, niet aan een AI-norm. De vragen zullen zijn: heb je de output beoordeeld, heb je je afweging vastgelegd (artikel 17), en heb je redelijke maatregelen genomen om de geheimhouding bij je hulppersoon te waarborgen (artikel 19)?

De verwachting: de meeste beroepsaansprakelijkheidspolissen dekken beroepsfouten, ongeacht welk hulpmiddel is gebruikt. Een fout in een jaarrekening blijft een beroepsfout, of die nu met Excel of met AI is gemaakt. Er is dus in beginsel dekking. Maar er is internationaal een debat over polissen die AI niet noemen en waarbij onduidelijk is of AI-gerelateerde claims gedekt zijn, en verzekeraars scherpen dat aan — soms met uitsluitingen, soms met voorwaarden.

Reële punten voor discussie of afwijzing zien wij bij: AI-gebruik in strijd met je eigen beleid door een medewerker (kan als schending van een polisvoorwaarde worden aangemerkt), een schending van de geheimhouding (mogelijk uitgesloten of onder een aparte cyberdekking), een datalek (valt vaak onder cyber en niet onder beroepsaansprakelijkheid — met een gat als je geen van beide goed hebt geregeld), en AVG-boetes (in Nederland doorgaans niet verzekerbaar).

8. Wat er in je opdrachtbrief en voorwaarden moet

Dit is een aanbevolen inhoud, geen wettelijke opsomming. Laat een definitieve tekst juridisch toetsen.

1. Dat je AI gebruikt, en waarvoor. In begrijpelijke taal, met de categorieën van gebruik: tekstredactie, dossieranalyse, gegevensverwerking, risicosignalering. Níet "wij kunnen technologische hulpmiddelen inzetten" — dat is te vaag om als informatie te dienen.
2. Dat de accountant verantwoordelijk blijft voor het eindresultaat, en dat elke AI-output menselijk wordt beoordeeld voordat die in een deliverable terechtkomt.
3. Dat AI-leveranciers als hulppersoon onder geheimhouding werken, met vermelding van de categorieën leveranciers en waar de klant de actuele lijst kan opvragen.
4. Waar de data wordt verwerkt — binnen de EU, of met welk mechanisme daarbuiten.
5. Dat klantdata niet voor modeltraining wordt gebruikt.
6. Bewaartermijnen van prompts, output en logs, en hoe die samenhangen met de wettelijke bewaarplichten.
7. Een bezwaar- of opt-outmogelijkheid, met een beschrijving van de consequenties (bijvoorbeeld een langere doorlooptijd of een hoger tarief). Dit is je sterkste verdediging tegen het verwijt dat de klant niet is geïnformeerd.
8. Aanvullende expliciete toestemming voor gevoelige categorieën: bijzondere persoonsgegevens, Wwft-dossiers, doorgifte buiten de EU.
9. Een aansprakelijkheidsregeling die aansluit bij je verzekeringsdekking. Let op dat een beperking van aansprakelijkheid bij consumenten en kleine ondernemers niet onbeperkt houdbaar is.
10. Verwijzing naar of integratie met de verwerkersovereenkomst. Ben je verwerker voor de klant, dan moet de clausule over onderaannemers AI-leveranciers dekken. Dit is vaak het punt waarop bestaande contracten tekortschieten en waar je het meest zichtbaar in overtreding bent.
11. Wederzijds: mag de klant zelf AI gebruiken op de gegevens die je aanlevert? Dit is een groeiend risico. Als de klant je concept-jaarrekening in een AI-tool zet, is dat zijn keuze — maar je wilt daar niet aansprakelijk voor zijn.
12. Een wijzigingsprocedure. AI-leveranciers en hun voorwaarden veranderen snel. Verwijs naar één AI-verklaring op je website met een wijzigingsmelding, dan hoef je niet bij elke modelwissel alle opdrachtbrieven aan te passen.

9. Bronnen